Pas op voor paternalisme

(april 2014)

We dromen wat af over naoberschap, de buurt en het tuinpad van mijn vader. Het moet weer worden als vroeger, dat spreken we per beleidsnota af. Maar is sociale cohesie – want dat is het beleidswoord – wel iets waar je op kunt bouwen? En was het vroeger eigenlijk wel anders en beter?!

P1000748Er zijn gemeenten waar de aandacht voor gedroomde cohesie zelfs zó hoog is, dat buurten waar die cohesie een beetje zou tegenvallen mogen rekenen op warme overheidsaandacht. ‘Wij komen u vertellen hoe het hóórt – en wij helpen u daarbij.’ Waar cohesie ontbreekt, proberen we buurtkracht te organiseren en mensen te empoweren. Alles in de veronderstelling dat de buurt een veel omvattend sociaal systeem is of behoort te zijn. Daarmee treden we in de voetsporen van de oudste sociografen die 100 jaar geleden aan de wieg van Betondorp stonden.

Sociale cohesie is vooral een gevoel
Je zou denken dat cohesie gaat over meetbare verbinding, over frequentie en betekenis van contacten, over inzet zonder individueel belang. Maar sociale cohesie blijkt uiteindelijk niet meer dan een positief geladen idee; we meten gevoelens van veiligheid en geborgenheid. ‘Vind u het fijn hier in deze buurt?’ Dan krijg je scores als 7,3 en 5,4.
Wetenschappelijk blijkt sociale cohesie geen goed te definiëren begrip. Dat komt deels door die onbekommerd positieve, bijna idealistische lading. Echte wetenschap kan weinig met zo’n soort begrip. Maar er is ook het probleem van de veronderstelling van die ene schaal (de buurt) waarbinnen vrijwel alles zou plaatsvinden. Cohesie, segregatie & all that stuff zijn echter al decennia begrippen die op ons onvermogen stuiten om te beschrijven en te waarderen op een vaste schaal die er toe doet en waar we wat aan hebben. De wereld van beïnvloeding (economie! cultuur!) en van persoonlijke netwerken (diffuus!) zit anders in elkaar.
Natuurlijk stuit je wel eens op een buurt die gedurende enige tijd samenhangend, evenwichtig, sociaal actief en warm in elkaar zit. Maar dat is wat anders dan een eeuwig en overal te herhalen buurtkracht die als betrouwbaar en werkbaar maatschappelijk organisatieconcept kan gelden.

Sociale cohesie is een herinnering
Die herinnering gaat over vroeger, over het tuinpad, over een wereld – buurt of dorp – die begrijpelijk zou zijn geweest. Noem het epische verdichting, met alleen plek voor de goede dingen. Dat het ook wel eens héél erg benauwend was vroeger, dat zijn we vergeten.
De vergissing is bovendien dat ‘vroeger’ verre van stabiel was. Ons land is fysiek, cultureel, economisch én sociaal sinds 1870 gigantisch in beweging. De foto’s stemmen tot weemoed (tuinpad, school); maar de armoede, de werkloosheid, de kou en de vele verhuizingen vergeten we.
Met dat weemoedige ‘vroeger’ bedoelen we vaak korte, stabiele en gevoelsmatig ‘zonnige’ periodes. Het wás niet decennia achter elkaar constant en van hosanna.

Sociale cohesie is social engineering
Sociale cohesie heeft zijn bron in zorgen over gewone mensen – die vooral arm waren. In het verleden zien we de opvoedkolonies Veenhuizen en de Maatschappij van Weldadigheid passeren, later ingehaald door woonscholen in de stad en sociale scheppingsdrang in de IJsselmeerpolders. Zeg maar: de nette mensen wilden de andere mensen graag leren hoe het hoort. Dat hoort bij die tijd – en misschien ook wel bij onze cultuur. Dat zeg ik met een beetje schaamrood op de kaken. Zo was het, ja, tjonge!
Het sociaal werk uit de 60-er en 70-er heeft diezelfde bron van paternalisme, maar juist toen is er ook de omslag gekomen naar ontvoogding en emancipatie. Al met al een prima verandering, en bij mij in ieder geval geen enkele neiging om naar de 20-er of 50-er jaren terug te keren.

TOCH ZIJN WE OP EN TOP SOCIALE WEZENS
Verkijk je niet op de buurt en de directe familie als dé vaste waarden – met het alleenrecht op een grote en brede samenhang. Buurten zijn vaak toevallige samenraapsels, en de familie woont vaak elders. Sociale netwerken en persoonlijke netwerken zitten anders in elkaar; buurt en familie hebben grote concurrenten en dat is goed zo. Kijk verder en dieper als je aan de slag gaat met wijkteams of als je het gesprek aangaat met een individuele zorgvrager.
Gelukkig zijn er wél ontzettend veel hulpvaardige en actieve mensen. Die zeggen: ik heb wel wat tijd, kan ik wat doen? Soms zijn buurt of dorp het vertrekpunt voor de inzet, soms de levensfase, soms de interesse of de persoonlijke skills; soms is de mogelijkheid om tijd vrij te maken heel specifiek en persoonlijk, soms popt er een inspirerend platform op als aanjager, soms één inspirerend persoon met niet aflatende werkkracht.Je hebt kookclubs en buddies, netwerkouders en mentorkringen voor 18-jarigen; budgethulpen en repaircafés, boodschaphulpen en wandelmaatjes, huiswerkbegeleiders en informele clubs. Juist op het punt van wat we in beleidstermen ‘begeleiding&ondersteuning’ noemen bestaat er ontzettend veel moois, gewoon in de samenleving en in steeds wisselende verschijningsvormen. Vaak vrijwillig, maar ook – en wat is daar mis mee?! – in een steeds breder aanbod van nieuwe en betaalbare en op maat gemaakte services.
Hier past geen vormdwang of social engineering, dit is mensenwerk. Samen met al die geliefden die elkaars mantelzorger zijn is er eigenlijk al een imposant maar steeds bewegend bouwwerk van mensen die elkaar tot steun zijn. Prima als wijkgericht werken is ingegeven door aspecten als ‘zichtbaarheid’ en ‘nabijheid’, maar pas er voor op om als gesprekspartner een intrinsiek georganiseerde en sociaal samenhangende buurt te verwachten.

Laat de overheid zich niet richten op een potje ouderwets en belerend social engineering, maar op de bestuursstijl en de houding: waar kunnen wij helpen, welke ruimte moeten we maken om deze dynamische samenleving vol haar werk te laten doen – en wat is de borging waar we als overheid en volksverzekering voor staan?

(Een eerste versie van deze blog is eerder geplaatst op het linkedinplatform Nederlandse Overheid)

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s